Όταν ο λαός είπε “Αλλαγή” κι η ελίτ τρόμαξε - Γράφει ο Λάμπρος Παπαδής

 

Υπάρχουν ημερομηνίες που δεν χωρούν στο ημερολόγιο. Είναι στιγμές που δεν μετριούνται με μέρες, αλλά με την πυκνότητα της Ιστορίας. Μία τέτοια είναι η 18η Οκτωβρίου 1981, η μέρα που ο ελληνικός λαός ανέτρεψε μια ολόκληρη κοινωνική και πολιτική τάξη πραγμάτων. Ήταν η μέρα που η Ελλάδα είπε «ναι» στην αλλαγή και «όχι» στην υποταγή· η μέρα που ο Ανδρέας Παπανδρέου και το ΠΑΣΟΚ πήραν την εξουσία, αλλά περισσότερο, πήραν την καρδιά και την ψυχή ενός λαού που επί δεκαετίες βίωνε τη σκιά της Δεξιάς, της εξάρτησης και της ταξικής περιφρόνησης.

Σαράντα τέσσερα χρόνια μετά, η επέτειος εκείνης της νίκης αντιμετωπίζεται από μερίδα του Τύπου και των «ψύχραιμων αναλυτών» με ειρωνεία, σκωπτικά άρθρα και φτηνή σάτιρα. Οι «εκσυγχρονισμένοι» σχολιαστές των τηλεοπτικών πάνελ, τα φερέφωνα της εγχώριας και ευρωπαϊκής ελίτ, σπεύδουν κάθε χρόνο να θυμίσουν τα «χαμηλά ποσοστά παραγωγικότητας», τα «ρουσφέτια», τα «συνθήματα του μπαλκονιού». Με μια κακώς εννοούμενη υπεροψία, προσπαθούν να ξορκίσουν το πολιτικό τραύμα που άφησε εκείνη η μέρα για τη συντηρητική παράταξη: το ότι ο λαός τόλμησε να κυβερνήσει.

Γιατί, πράγματι, η 18η Οκτωβρίου 1981 δεν ήταν απλώς μια εκλογική νίκη. Ήταν κοινωνική ανατροπή. Για πρώτη φορά μετά τον Εμφύλιο, τα «παιδιά του λαού» ένιωσαν ότι έχουν φωνή. Οι αγρότες, οι εργάτες, οι γυναίκες, οι δημόσιοι υπάλληλοι, οι ξεχασμένοι των χωριών και των συνοικιών της επαρχίας είδαν να ανοίγει μπροστά τους ένας ορίζοντας αξιοπρέπειας. Ο Ανδρέας Παπανδρέου δεν ήταν απλώς ένας πολιτικός. Ήταν σύμβολο μιας λαϊκής χειραφέτησης που τρόμαξε τη μεταπολεμική ελίτ της χώρας.

Από τα πρώτα κιόλας χρόνια της διακυβέρνησης του ΠΑΣΟΚ, η Ελλάδα μεταμορφώθηκε. Μπήκαν θεμέλια για το Εθνικό Σύστημα Υγείας, για την ισότητα των φύλων, για τον εκδημοκρατισμό της δημόσιας διοίκησης και των πανεπιστημίων, για την κοινωνική ασφάλιση, για τη νομιμοποίηση της Αριστεράς και την αποκατάσταση των αγωνιστών της Εθνικής Αντίστασης. Αυτές δεν ήταν μικρές μεταρρυθμίσεις· ήταν πολιτικές επαναστάσεις.

Και όμως, σήμερα, όλη αυτή η παρακαταθήκη επιχειρείται να απαξιωθεί μέσα από πικρόχολες σάτιρες και ανέξοδες ειρωνείες. Τα συνθήματα που κάποτε συγκλόνισαν τις πλατείες —«Η Ελλάδα ανήκει στους Έλληνες», «Αλλαγή», «Εθνική ανεξαρτησία, λαϊκή κυριαρχία, κοινωνική απελευθέρωση»— παρουσιάζονται τώρα από τα φερέφωνα της Δεξιάς ως γραφικά απομεινάρια μιας «ρομαντικής» εποχής. Η ιστορική προσφορά του Ανδρέα Παπανδρέου λοιδορείται, γιατί ακόμη και σήμερα ενοχλεί. Ενοχλεί η ιδέα ότι η πολιτική μπορεί να εμπνεύσει, ότι το κράτος μπορεί να υπηρετεί τον πολίτη, ότι η Ελλάδα μπορεί να έχει εθνική αξιοπρέπεια χωρίς να κοιτά κάθε φορά προς τις Βρυξέλλες ή την Ουάσιγκτον για έγκριση.

Η ειρωνεία τους όμως είναι η μεγαλύτερη απόδειξη της σημασίας του. Όταν ένα πολιτικό σύστημα χρειάζεται να γελοιοποιήσει έναν ηγέτη για να σβήσει το αποτύπωμά του, αυτό σημαίνει ότι εκείνος πέτυχε κάτι βαθύ: άγγιξε τη συνείδηση του λαού.

Ο Ανδρέας Παπανδρέου ήταν ριζοσπάστης όχι στα λόγια, αλλά στις πράξεις. Έβαλε τέλος στον «κρατικό πατερναλισμό» της μεταπολεμικής Δεξιάς, απελευθέρωσε κοινωνικές δυνάμεις, άλλαξε το πολιτισμικό ύφος της χώρας. Μίλησε για λαϊκή κυριαρχία, όχι ως σύνθημα, αλλά ως πράξη. Και γι’ αυτό δεν συγχωρήθηκε ποτέ από τα κατεστημένα συμφέροντα — ούτε τα ελληνικά ούτε τα ευρωπαϊκά.

Σήμερα, οι ίδιοι κύκλοι που τον ειρωνεύονται, οι ίδιοι που μιλούν για «λαϊκισμό» και «χαμένες δεκαετίες», είναι εκείνοι που στηρίζουν μια πολιτική που γονατίζει τη μεσαία τάξη, ξεπουλά τη δημόσια περιουσία, και παραδίδει τη χώρα ξανά στη λογική των «αγορών» και της υποτέλειας. Όμως, χωρίς τον Ανδρέα Παπανδρέου, η Ελλάδα θα είχε παραμείνει ένα μετεμφυλιακό προτεκτοράτο.

Το γεγονός ότι ακόμη και σήμερα, 44 χρόνια μετά, το όνομά του προκαλεί τέτοια πολεμική, δείχνει πόσο βαθιά χάραξε την ελληνική ψυχή. Όπως κάθε μεγάλος ηγέτης, δεν ήταν αλάνθαστος. Όμως το μέτρο ενός πολιτικού δεν είναι τα λάθη του, αλλά το αποτύπωμά του στην κοινωνία. Και αυτό του Ανδρέα είναι ανεξίτηλο.

Η σημερινή Ελλάδα —όσο κι αν προσπαθούν να το ξεχάσουν οι κήρυκες της «κανονικότητας»— στέκεται ακόμα πάνω σε θεσμούς, δικαιώματα και κοινωνικές κατακτήσεις που εκείνος θεμελίωσε. Η δημόσια υγεία, η κοινωνική πρόνοια, η θέση της γυναίκας, η λαϊκή συμμετοχή στην πολιτική ζωή, όλα κουβαλούν το αποτύπωμα του Ανδρέα Παπανδρέου.

Η 18η Οκτωβρίου δεν είναι απλώς επέτειος. Είναι υπενθύμιση ότι η Αλλαγή δεν ήταν σύνθημα — ήταν πράξη χειραφέτησης. Και αν σήμερα οι σκιές της ειρωνείας προσπαθούν να καλύψουν εκείνο το φως, είναι γιατί το φως εκείνο παραμένει δυνατότερο από ποτέ.

Γιατί ο Ανδρέας δεν ήταν απλώς ένας ηγέτης. Ήταν μια εποχή που τόλμησε να ονειρευτεί. Και όσο υπάρχουν άνθρωποι που δεν δέχονται να ζουν σκυφτοί, η φωνή του θα αντηχεί στις πλατείες:

«Η Ελλάδα ανήκει στους Έλληνες!»