Από την ''Ιθάκη'' στο 2019: Πώς χάθηκε η ευκαιρία μιας προοδευτικής Ελλάδας - Γράφει ο Λάμπρος Παπαδής

 

Στο βιβλίο «Ιθάκη», ο Αλέξης Τσίπρας δεν περιορίζεται μόνο στην περιγραφή γνωστών πολιτικών γεγονότων. Προχωρά βαθύτερα, μοιράζοντας με τον αναγνώστη ένα σύνολο πολιτικών αναμνήσεων που φωτίζουν αθέατες πτυχές των διαβουλεύσεων της περιόδου 2015–2019. Ένα από τα στοιχεία που ξεχωρίζουν είναι η αναφορά του στις σχέσεις του ΣΥΡΙΖΑ με το ΠΑΣΟΚ και το Ποτάμι, αλλά και ο τρόπος με τον οποίο αυτά τα κόμματα — σύμφωνα με την αφήγησή του — λειτούργησαν, εν τέλει, προς όφελος της Νέας Δημοκρατίας, έστω και αθέλητα.

Ο Τσίπρας αναφέρεται συγκεκριμένα στον Σταύρο Θεοδωράκη, επισημαίνοντας ότι η πιθανή συμμετοχή του Ποταμιού στην κυβέρνηση τον Ιανουάριο του 2015 δεν προχώρησε εξαιτίας μιας φράσης που — όπως γράφει — άκουσε τυχαία σε έναν όροφο του Μεγάρου Μαξίμου. Πρόκειται για μια λεπτομέρεια που, αν και δευτερεύουσα, αποτυπώνει το κλίμα καχυποψίας και τις εύθραυστες ισορροπίες της εποχής. Η εικόνα που δίνει ο Τσίπρας είναι πως οι συμμαχίες έμοιαζαν δυνατές στα χαρτιά, αλλά στην πράξη ο παραμικρός δισταγμός ή η πιο μικρή παρεξήγηση μπορούσε να τινάξει τα πάντα στον αέρα. Έτσι, μια ενδεχόμενη κυβερνητική συμπόρευση με το Ποτάμι δεν υλοποιήθηκε ποτέ — με ό,τι αυτό συνεπαγόταν για την πολιτική σταθερότητα και τον προοδευτικό χώρο.

Σχετικά με τη Φώφη Γεννηματά, ο Τσίπρας στέκεται σε ένα ακόμη σημείο: στην άρνησή της, τον Σεπτέμβριο του 2015, να μπει σε μια κυβέρνηση συνεργασίας, απορρίπτοντας «ακόμη και τη νύξη», όπως αναφέρει. Η Γεννηματά, σύμφωνα με την εκδοχή Τσίπρα, απέκρουσε την ιδέα λόγω της παρουσίας του Πάνου Καμμένου στην κυβέρνηση, κρίνοντας ότι η σύμπραξη με τους ΑΝΕΛ υπερέβαινε τα πολιτικά όρια του κόμματός της. Ο πρώην πρωθυπουργός, ωστόσο, χαρακτηρίζει αυτή τη στάση «προσχηματική», αφήνοντας να εννοηθεί πως υπήρχαν άλλοι, βαθύτεροι λόγοι: η ανάγκη του ΠΑΣΟΚ να πάρει τη «ρεβάνς» για τα εκλογικά και πολιτικά τραύματα των προηγούμενων ετών και να αποστασιοποιηθεί από τον ΣΥΡΙΖΑ, στον οποίο απέδιδε μέρος της πτώσης και αποδυνάμωσής του.

Η πιο αιχμηρή κριτική του Τσίπρα, όμως, αφορά την περίοδο της συζήτησης για την απλή αναλογική. Περιγράφει πώς ΠΑΣΟΚ και Ποτάμι, αντί να κινηθούν προς μια προοδευτική σύγκλιση, αντιμετώπισαν την πρόταση σχεδόν εκδικητικά: «Ήρθαν να μου πουν τα παράπονά τους που έχασαν», γράφει σχετικά με τη στάση των δύο κομμάτων στο Συμβούλιο των Πολιτικών Αρχηγών. Η εικόνα που δίνει είναι πως αντί μια κρίσιμη μεταρρύθμιση του πολιτικού συστήματος να εξεταστεί επί της ουσίας, το κλίμα δηλητηριάστηκε από πολιτικούς λογαριασμούς, από μια διάθεση να αποδοθούν ευθύνες στον ΣΥΡΙΖΑ για το παρελθόν και να αποτραπεί οποιαδήποτε πιθανή πολιτική επιρροή του στο μέλλον.

Αναμφίβολα, η Φώφη Γεννηματά υπήρξε μια πολιτικός που έδειξε προσωπικό θάρρος, ακεραιότητα και συνέπεια σε δύσκολες στιγμές. Η πορεία της άφησε ισχυρό αποτύπωμα στην ελληνική πολιτική ζωή και γι’ αυτό ο σεβασμός προς το όνομά της είναι δεδομένος. Όμως, ο σεβασμός δεν αναιρεί την ανάγκη να εξετάζονται πολιτικά οι επιλογές εκείνης της περιόδου. Η άρνησή της να στηρίξει την απλή αναλογική — μια απόφαση κομβική — είχε αναπόφευκτα συνέπειες. Και η μεγαλύτερη από αυτές ήταν ότι οι εκλογές του 2019 διεξήχθησαν με το παλαιό σύστημα, δίνοντας στη Νέα Δημοκρατία την πλήρη αυτοδυναμία που διαμόρφωσε ολόκληρο το πολιτικό σκηνικό της επόμενης τετραετίας.

Είναι θεμιτό, λοιπόν, να τεθεί το ερώτημα: μήπως οι αποφάσεις των προοδευτικών δυνάμεων τότε καθόρισαν, σε μεγάλο βαθμό, τη συντηρητική κυριαρχία που ακολούθησε; Η απλή αναλογική θα μπορούσε να είχε οδηγήσει σε έναν εντελώς διαφορετικό πολιτικό χάρτη. Ίσως η χώρα να είχε περάσει από έναν κύκλο συνεργασιών, όπου ο προοδευτικός χώρος — με όλες τις διαφορετικότητές του — θα αναγκαζόταν να καθίσει στο ίδιο τραπέζι, να διαπραγματευτεί, να συγκροτήσει κοινές πολιτικές. Αντ’ αυτού, επικράτησε ο κατακερματισμός, οι μικροκομματικές επιφυλάξεις, και — όπως αφήνει να εννοηθεί ο Τσίπρας — η διάθεση να «μην ξανακερδίσει ο ΣΥΡΙΖΑ».

Το βιβλίο, συνεπώς, δεν αποτελεί απλώς έναν προσωπικό απολογισμό. Θέτει ένα ξεκάθαρο πολιτικό δίλημμα που αφορά το παρόν και το μέλλον του προοδευτικού χώρου: θα συνεχίσουν τα κόμματα της Κεντροαριστεράς να αναπαράγουν την καχυποψία του παρελθόντος ή θα επανεξετάσουν στρατηγικά λάθη που επέτρεψαν στη Δεξιά να κυριαρχήσει; Η κριτική του Τσίπρα — νηφάλια αλλά αιχμηρή — υπενθυμίζει πως η πολιτική Ιστορία δεν ξαναγράφεται, αλλά διδάσκει. Και οι χαμένες ευκαιρίες της περιόδου 2015–2016 εξακολουθούν να ρίχνουν βαριά σκιά πάνω από τον σημερινό προοδευτικό χάρτη.

Σεβόμενοι, λοιπόν, την πορεία της Φώφης Γεννηματά και των άλλων πρωταγωνιστών, οφείλουμε να αναγνωρίσουμε ότι η πολιτική κρίση δεν μειώνει τη μνήμη κανενός. Αντιθέτως, την τιμά: γιατί μόνο όταν εξετάζουμε με γενναιότητα το παρελθόν, μπορούμε να χτίσουμε πραγματικά το μέλλον.