Γεωπολιτική ομπρέλα, εθνικό κενό: Η Κύπρος και το Ιόνιο στις γεωτρήσεις των άλλων - Γράφει ο Λάμπρος Παπαδής

 

Όταν, στα τέλη του 2011, η Κυπριακή Δημοκρατία έστελνε το γεωτρύπανο «Ο μήρος» στο θαλάσσιο τεμάχιο 12 («Αφροδίτη»), το σενάριο ήταν λαμπρό: μια χώρα που χρόνια πληρώνει ακριβά τον ηλεκτρισμό της βλέπει τους υποθαλάσσιους πόρους της σαν καταλύτη αλλαγής. Γεωπολιτική αναβάθμιση στην ανατολική Μεσόγειο, πολιτική δύναμη στο Κυπριακό, ενεργειακή αυτονομία — όλα παρόντα στο αφήγημα.

 Η ΚΔ — παρ’ όλες τις απειλές της Τουρκία — ολοκλήρωσε τη γεώτρηση στο τεμάχιο 12. Το κοίτασμα, με επιβεβαιωμένες ποσότητες κοντά στα 4,5 τρισεκατομμύρια κυβικά πόδια (tcf), παρέμενε το μόνο εμπορικά αξιοποιήσιμο στην κυπριακή ΑΟΖ. Η συμφωνία με την Αίγυπτος το 2016 για τα δικαιώματα εξόρυξης έμοιαζε με πρώτο βήμα μιας μεγάλης αλλαγής.

 

Κι όμως — το τοπίο άλλαξε. Η γεώτρηση που κάποτε υποσχόταν άμεση «είσοδο» στην ενέργεια, αποκάλυψε τον πραγματικό της χαρακτήρα: όχι απλά ως τεχνικό ζήτημα, αλλά ως πεδίο πολλαπλών ανταγωνισμών και προτεραιοτήτων. Το κόστος εξόρυξης, η παραγωγή και η εμπορική αξιοποίηση — όλα σκάλωσαν σε πρακτικά και οικονομικά εμπόδια. Αλλά ακόμα πιο σημαντικό: το φυσικό αέριο της Κύπρου δεν εξελίχθηκε σε μονοδιάστατη υπόθεση. Κατέστη πεδίο περιφερειακού ανταγωνισμού, συμμετοχής ή αποκλεισμού της Τουρκίας, σύγκλισης ή αντιπαράθεσης με το Ισραήλ και την Αίγυπτο — χώρες που εδώ και χρόνια έχουν ενσωματώσει το φυσικό αέριο στο παραγωγικό και εξαγωγικό τους μοντέλο.

 

Στην πράξη, αντί της φαντασμαγορίας της αυτοδυναμίας, η ΚΔ κλήθηκε να κινηθεί μέσα σε έναν χάρτη που ήδη είχε κινήσεις και συμφωνίες σε εξέλιξη. Η Αίγυπτος και το Ισραήλ διεκδικούν μερίδιο, επενδύουν, προχωρούν. Η Κύπρος έρχεται να «συμπληρώσει το παζλ» — αλλά όχι ως κεντρικός παίκτης με δική της ατζέντα.

 

Κι εδώ έγκειται η πικρή διαπίστωση: εκεί που θα μπορούσε να ανοίξει μια «εθνική ενεργειακή πολιτική» — με όρους ιδιοκτησίας, συμμετοχής, στόχων για το εσωτερικό και εξαγωγές με όρους ανάπτυξης — χάθηκε η ευκαιρία να τεθεί υπέρτερο πλαίσιο. Η ενεργειακή εκμετάλλευση δεν συνδέθηκε όσο έπρεπε με το «εθνικό συμφέρον» με τη σαφή έννοια του όρου: με τη συμμετοχή της κοινωνίας, με εγχώρια ανά­πτυξη τεχνογνωσίας, με διασφάλιση ότι η παραγωγή και η αξία δεν θα απομακρύνεται — και μαζί μ’ αυτή, η δυνατότητα πραγματικής αναβάθμισης.

 

Αντί γι’ αυτό, το αφήγημα ήταν: «Έρχεται επένδυση», «Ήρθαν οι πολυεθνικές», «Η Κύπρος απογειώνεται». Όμως η εξάρτηση από τους μεγάλους παίκτες έγινε προτεραιότητα — όχι κατ’ ανάγκην η δική της στρατηγική. Και όταν η στρατηγική καθορίζεται έξω από εσένα, το αποτέλεσμα μπορεί να είναι σαφώς λιγότερο «εθνικό».

 

Και στην τελική, ποιος καθορίζει το πλαίσιο; Όταν μια επένδυση έρχεται, το εύλογο ερώτημα είναι: κάτω από ποιους όρους; Πώς κατανέμονται οι ρήτρες, η τεχνογνωσία, τα δικαιώματα; Πώς εξασφαλίζεται ότι η Κύπρος — και κατ’ επέκταση η Ελλάδα — δεν θα παραμείνει απλός χώρος παραμονής εξόρυξης αλλά ενεργό μέρος της παραγωγικής αλυσίδας; Η απάντηση κάθε άλλο παρά εμφανής είναι.

 

Ίσως ήρθε η ώρα να σταματήσει η ενεργειακή πολιτική να αντιμετωπίζεται ως απλός «όρος» των γεωπολιτικών παιγνίων – και να γίνει υποκείμενο της Κύπρου και της Ελλάδας. Να κερδίσουμε την εθνική ταυτότητα των κοιτασμάτων πριν την κατακτήσει ο ξένος επενδυτής. Να θέσουμε κανόνες ώστε η εμπλοκή των μεγάλων εταιρειών να σημαίνει ανάπτυξη για εδώ — όχι απλή αποδοχή ότι «όλα θα πάνε καλά».

 

Η υπόσχεση ήταν φωτεινή, αλλά ο χρόνος που πέρασε έδειξε πως η «από κάτω» πλευρά της υπόθεσης δεν λύθηκε. Συγκρούσεις, καθυστερήσεις, εξαρτήσεις — και μία ερώτηση που γνέφει: όταν μιλάμε για ενεργειακή αναβάθμιση, εννοούμε αναβάθμιση του λαού, ή των συμφερόντων; Η Κύπρος, η Ελλάδα καλούνται να απαντήσουν. Εκεί που κάποτε έστελναν γεωτρύπανα με ελπίδες, τώρα χρειάζονται στρατηγικές με όνομα και μορφή. Και όχι μόνο για να συμμετέχουν — αλλά για να ηγούνται.