Σπύρος Δέδογλου: Αγροτικοί Δήμοι και Αγροτοπόλεις....

 

Η ανάγκη για μια άλλη Αυτοδιοίκηση

Πρόλογος – 2026

Τέσσερα χρόνια μετά τη συγγραφή του κειμένου αυτού, η πραγματικότητα όχι μόνο δεν το διαψεύδει αλλά το επιβεβαιώνει με τον πιο καθαρό τρόπο. Η ελληνική ύπαιθρος συνεχίζει να ερημώνει, οι αγροτικοί οικισμοί γερνούν, η παραγωγική βάση αποδυναμώνεται και η Τοπική Αυτοδιοίκηση παραμένει εγκλωβισμένη σε έναν ρόλο διαχείρισης της εγκατάλειψης και όχι αναστροφής της.

Οι δήμοι της περιφέρειας εξακολουθούν να λειτουργούν ως διοικητικά παραρτήματα του κεντρικού κράτους, χωρίς ουσιαστικά εργαλεία ανάπτυξης, χωρίς δυνατότητα παραγωγής πλούτου και χωρίς στρατηγικό ρόλο στην αγροτική οικονομία. Η ανάγκη για μια άλλη Αυτοδιοίκηση, με διαφορετική φιλοσοφία και αποστολή, είναι σήμερα πιο επιτακτική από ποτέ. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η συζήτηση για Αγροτικούς Δήμους και Αγροτοπόλεις δεν είναι θεωρητική πολυτέλεια αλλά αναγκαία πολιτική επιλογή.

---

Του Σπύρου Δέδογλου

Η Αυτοδιοίκηση θεωρείται, και σωστά, ο θεσμός που βρίσκεται πιο κοντά στον πολίτη. Αυτό όμως από μόνο του δεν σημαίνει ότι μπορεί να απαντήσει και στα βαθύτερα κοινωνικά και αναπτυξιακά προβλήματα των τοπικών κοινωνιών.

Οι μεγάλες θεσμικές αλλαγές στην Τοπική Αυτοδιοίκηση πραγματοποιήθηκαν διαχρονικά από προοδευτικές κυβερνήσεις και είχαν ως κύριο χαρακτηριστικό τους τη διοικητική και χωροταξική αναδιάρθρωση. Ο «Καποδίστριας» και ο «Καλλικράτης» αναδιαμόρφωσαν τον αυτοδιοικητικό χάρτη, ενώ ο «Κλεισθένης» εισήγαγε την απλή αναλογική και κάποια χρηματοδοτικά εργαλεία, με σημαντικότερο τον «Φιλόδημο», που έδωσε ανάσα στους δήμους στα δύσκολα χρόνια των μνημονίων. Παρ’ όλα αυτά, η ουσία παρέμεινε ίδια: η φυσιογνωμία των δήμων δεν τέθηκε ποτέ στο επίκεντρο.

Το κρίσιμο ερώτημα είναι αν όλοι οι δήμοι μπορούν να αντιμετωπίζονται με τον ίδιο τρόπο. Η απάντηση είναι προφανώς αρνητική. Δεν μπορεί να συγκριθεί ο Δήμος Αθηναίων με τον Δήμο Σουφλίου, ούτε η Θεσσαλονίκη με το Διδυμότειχο. Στους μεγάλους αστικούς δήμους που προέκυψαν από συνενώσεις, τα όρια είναι συχνά αόρατα, οι υποδομές λειτουργούν ενιαία και ο αστικός ιστός είναι συνεχής. Η πόλη λειτουργεί ως ένα σώμα.

Στην περιφέρεια όμως η πραγματικότητα είναι εντελώς διαφορετική. Οι δήμοι που δημιουργήθηκαν από συνενώσεις καλύπτουν μεγάλες εκτάσεις, περιλαμβάνουν οικισμούς με μεγάλες αποστάσεις μεταξύ τους και αδυνατούν να αποκτήσουν ενιαίες υποδομές. Πρόκειται ουσιαστικά για «ανοιχτές πόλεις», όπως τις είχε οραματιστεί ο αείμνηστος Αντώνης Τρίτσης, με εντελώς διαφορετικές ανάγκες, δυνατότητες και περιορισμούς. Η σημερινή προσπάθεια καπηλείας αυτού του οράματος δεν έχει καμία ουσιαστική σχέση με τη φιλοσοφία του.

Αν αποδεχτούμε αυτή την πραγματικότητα, τότε γίνεται σαφές ότι απαιτούνται διαφορετικά σχέδια και διαφορετικές πολιτικές. Δεν μπορεί να συνυπάρχει στον ίδιο δήμο ένα μεγάλο αστικό κέντρο με αγροτικούς οικισμούς που έχουν άλλες ανάγκες, άλλη οικονομία και άλλη κοινωνική δομή. Η συνένωση της Αλεξανδρούπολης με τις Φέρες αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα απόφασης που στερείται κοινής λογικής και αναπτυξιακού σχεδιασμού.

Σε αυτό το πλαίσιο είχαμε προτείνει τη δημιουργία ενός πιλοτικού, πρότυπου Αγροτικού Δήμου, μέσα από τη συνένωση των πρώην δήμων Φερών και Τυχερού. Η πρόταση αυτή δεν είχε τοπικιστικό χαρακτήρα. Αντίθετα, βασιζόταν στην πεποίθηση ότι ένα τέτοιο μοντέλο θα μπορούσε να αποτελέσει παράδειγμα και για δεκάδες αντίστοιχες περιπτώσεις σε ολόκληρη τη χώρα.

Ο Αγροτικός Δήμος που προτείνουμε δεν είναι ένας δήμος που περιορίζεται στη διαχείριση της καθημερινότητας. Δεν αρκείται στη συλλογή απορριμμάτων, στην ύδρευση ή στη στοιχειώδη λειτουργία των υπηρεσιών. Πρόκειται για έναν δήμο που παρεμβαίνει ουσιαστικά στην τοπική ανάπτυξη, που συμμετέχει ενεργά στην παραγωγική διαδικασία και που έχει ρόλο καθοδηγητή στην αγροτική οικονομία της περιοχής του. Αυτό προϋποθέτει μια άλλη Αυτοδιοίκηση από αυτήν που γνωρίσαμε μέχρι σήμερα.

Για να λειτουργήσει ένα τέτοιο μοντέλο απαιτείται ένα νέο θεσμικό πλαίσιο που θα δίνει στους δήμους πραγματικά εργαλεία. Δήμοι που θα μπορούν να σχεδιάζουν αναπτυξιακές παρεμβάσεις, να στελεχώνουν δομές με επιστημονικό προσωπικό και να συμμετέχουν σε συνεργατικά σχήματα που θα δημιουργούν προστιθέμενη αξία στον πρωτογενή τομέα. Μόνο έτσι η Τοπική Αυτοδιοίκηση μπορεί να περάσει από τον ρόλο του επαίτη της κεντρικής εξουσίας στον ρόλο του παραγωγού πλούτου.

Με την παραγωγή εσόδων, ο δήμος αποκτά έναν βαθμό αυτάρκειας και μπορεί να στηρίξει ουσιαστικά την παιδεία, την κοινωνική πολιτική και την πρόνοια. Η Αυτοδιοίκηση παύει να είναι διαχειριστής της μιζέριας και γίνεται μοχλός κοινωνικής συνοχής και ανάπτυξης.

Η αναζωογόνηση της υπαίθρου, ιδιαίτερα για τον Έβρο, αποτελεί ζήτημα εθνικής σημασίας. Οι νέες Αγροτοπόλεις μπορούν να σχεδιαστούν ώστε να είναι βιώσιμες, παραγωγικές και ανθεκτικές για τις επόμενες δεκαετίες. Στο πλαίσιο μιας σύγχρονης στεγαστικής πολιτικής, η αγροτική στέγη μπορεί να αποτελέσει βασικό εργαλείο, προσφέροντας κατοικία σε νέους αγρότες και επιστρέφοντας ζωή σε οικισμούς που σήμερα μαραζώνουν.

Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι ο υποθετικός Δήμος «Κοσμοσώτειρας», που θα μπορούσε να προκύψει από τη συνένωση Φερών και Τυχερού. Οι δύο αυτές περιοχές μπορούν να λειτουργήσουν ως μικρές Αγροτοπόλεις, ως κέντρα παραγωγής, εκπαίδευσης και κοινωνικής ζωής, μέσα σε έναν Αγροτικό Δήμο με σαφή ταυτότητα και αναπτυξιακή αποστολή.

Η Τοπική Αυτοδιοίκηση μπορεί και πρέπει να διαδραματίσει πρωταγωνιστικό ρόλο στην ανάπτυξη. Όχι ως διαχειριστής της εγκατάλειψης, αλλά ως δύναμη αναγέννησης των τοπικών κοινωνιών.

Τυχερό, Ιούλιος 2022 – Επικαιροποίηση Φεβρουάριος 2026

Σπύρος Δέδογλου