Του Σπύρου Δέδογλου
μέρος 1ο
Υπάρχει ένα ερώτημα που η Ελλάδα αποφεύγει συστηματικά να απαντήσει.
Γιατί, ενώ πέρασαν δεκαετίες από την ένταξή μας στην ευρωπαϊκή οικογένεια, η χώρα εξακολουθεί να αδυνατεί να συγκλίνει πραγματικά με την Ευρώπη;
Από το 10ο μέλος της τότε ΕΟΚ φτάσαμε σήμερα στο 27ο μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Κι όμως, η απόσταση που μας χωρίζει από πολλές ευρωπαϊκές χώρες δεν είναι μόνο οικονομική. Είναι θεσμική, παραγωγική, περιφερειακή και, τελικά, βαθιά πολιτική.
Συνηθίσαμε να μετράμε την πρόοδο με αριθμούς: ΑΕΠ, επενδύσεις, ανεργία, δημόσιο χρέος, επιδοτήσεις. Όλα αυτά έχουν τη σημασία τους.
Όμως υπάρχει ένας δείκτης που σχεδόν ποτέ δεν μετράμε: την εσωτερική σύγκλιση της ίδιας της χώρας.
Και εκεί βρίσκεται ίσως η μεγαλύτερη ελληνική αποτυχία.
Γιατί η Ελλάδα δεν απέτυχε μόνο να συγκλίνει με την Ευρώπη.
Απέτυχε να συγκλίνει με τον ίδιο της τον εαυτό.
Η Ελλάδα του «Κράτους-Πόλης»
Στη διάρκεια της Μεταπολίτευσης δημιουργήθηκε ένα μοντέλο ανάπτυξης που συγκέντρωσε οικονομική, πολιτική, διοικητική και κοινωνική ισχύ σε έναν υπερτροφικό γεωγραφικό πυρήνα: την Αθήνα και το λεκανοπέδιο της Αττικής.
Η πρωτεύουσα έγινε ταυτόχρονα:
- το πολιτικό κέντρο,
- το διοικητικό κέντρο,
- το οικονομικό κέντρο,
- το κέντρο των μεγάλων επιχειρήσεων,
- το κέντρο των μέσων ενημέρωσης,
- το κέντρο των πανεπιστημίων και των ευκαιριών,
- και, τελικά, το κέντρο όπου συγκεντρώνεται ένα δυσανάλογο μέρος της ζωής της χώρας.
Έτσι οικοδομήθηκε σταδιακά ένα ιδιότυπο «Αθηναϊκό κράτος-πόλη».
Η περιφέρεια, αντί να αποτελεί ισότιμο πυλώνα της εθνικής ανάπτυξης, μετατράπηκε σε χώρο από τον οποίο αντλούνται πόροι, ανθρώπινο δυναμικό και παραγωγή, χωρίς να επιστρέφουν σε αυτήν στον ίδιο βαθμό οι δυνατότητες και οι ευκαιρίες.
Η Ελλάδα δεν αποκέντρωσε πραγματικά το κράτος της. Απλώς μετέφερε κάποιες υπηρεσίες στην περιφέρεια.
Και αυτό είναι κάτι εντελώς διαφορετικό.
Η πραγματική αποκέντρωση δεν είναι να υπάρχει ένα γραφείο μιας υπουργικής υπηρεσίας στην πρωτεύουσα ενός νομού.
Είναι να μπορεί ένας νέος άνθρωπος να γεννηθεί, να σπουδάσει, να εργαστεί, να δημιουργήσει οικογένεια και να επιχειρήσει στον τόπο του, χωρίς να είναι υποχρεωμένος να μεταναστεύσει στην Αθήνα ή στο εξωτερικό.
Η «νέα τσιφλικοποίηση» της ελληνικής γης
Το αποτέλεσμα αυτής της στρεβλής ανάπτυξης είναι σήμερα ορατό στην ελληνική ύπαιθρο.
Η δημογραφική κατάρρευση δεν είναι ένα φυσικό φαινόμενο που μπορούμε απλώς να αποδώσουμε στην υπογεννητικότητα.
Η υπογεννητικότητα είναι σε μεγάλο βαθμό το αποτέλεσμα μιας κοινωνίας που δεν μπορεί πλέον να προσφέρει προοπτική στις οικογένειες που ζουν στην περιφέρεια.
Και το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι ο αγροτικός κόσμος.
Ας πάρουμε το Τυχερό Έβρου.
Μια περιοχή με παραγωγική γη, με αγροτική παράδοση και με δυνατότητα να στηρίξει μια ολόκληρη τοπική οικονομία.
Κι όμως, ο αριθμός των ενεργών αγροτών έχει συρρικνωθεί δραματικά, από περίπου 400 σε λιγότερους από 40.
Αυτό δεν είναι απλώς ένας αριθμός.
Είναι η αποτύπωση μιας κοινωνικής καταστροφής.
Είναι σχολικές αίθουσες που αδειάζουν.
Είναι σπίτια που δεν ανοίγουν.
Είναι νέοι άνθρωποι που φεύγουν.
Είναι χωράφια που αλλάζουν χέρια.
Είναι ολόκληρες παραγωγικές κοινότητες που χάνουν σταδιακά τον κοινωνικό τους ιστό.
Και εδώ ακριβώς βρίσκεται αυτό που ονομάζω «νέα τσιφλικοποίηση της γης».
Όχι βέβαια με την ιστορική έννοια του τσιφλικιού, αλλά ως μια νέα διαδικασία συγκέντρωσης της γης και της παραγωγικής δραστηριότητας σε ολοένα λιγότερα χέρια, την ώρα που ο μικρός και μεσαίος παραγωγός εγκαταλείπει το επάγγελμα.
Όταν ο μικρός αγρότης δεν μπορεί να ζήσει από τη γη του, κάποιος άλλος θα έρθει να την αποκτήσει.
Και τότε η εγκατάλειψη της υπαίθρου μετατρέπεται σταδιακά σε συγκέντρωση της γης.
Αυτό δεν είναι απλώς οικονομικό ζήτημα.
Είναι κοινωνικό και δημογραφικό ζήτημα.
Και στον Έβρο αποκτά μια ακόμη πιο κρίσιμη διάσταση.
Ένα αγροτικό μοντέλο που δεν βλέπει την ελληνική πραγματικότητα
Η Ελλάδα δεν μπορεί να αντιμετωπίζει τον αγρότη της Θράκης, της Μακεδονίας, της Θεσσαλίας ή της Κρήτης σαν να βρίσκεται μέσα στο ίδιο παραγωγικό περιβάλλον με έναν αγρότη μιας χώρας της Κεντρικής ή της Βόρειας Ευρώπης.
Οι συνθήκες είναι διαφορετικές.
Το μέγεθος των εκμεταλλεύσεων είναι διαφορετικό.
Το ανάγλυφο είναι διαφορετικό.
Το κλίμα είναι διαφορετικό.
Οι ανάγκες σε νερό είναι διαφορετικές.
Οι παραγωγικές δυνατότητες και οι υποδομές είναι διαφορετικές.
Δεν μπορείς να εφαρμόζεις την ίδια συνταγή σε διαφορετικές πραγματικότητες και μετά να απορείς γιατί κάποιες περιοχές εγκαταλείπονται.
Η Κοινή Αγροτική Πολιτική χρειάζεται επομένως μια νέα προσέγγιση.
Όχι απαραίτητα περισσότερη γραφειοκρατία και περισσότερες επιδοτήσεις.
Αλλά διαφορετική πολιτική αντιμετώπιση των διαφορετικών ευρωπαϊκών παραγωγικών πραγματικοτήτων.
Ο Ευρωπαϊκός Νότος δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται σαν τον ευρωπαϊκό Βορρά.
Και η Ελλάδα δεν μπορεί να αντιμετωπίζει τον Έβρο σαν να είναι μια ακόμη περιοχή του διοικητικού χάρτη.
Όταν η ερημοποίηση γίνεται εθνικός κίνδυνος
Κάπου εδώ η συζήτηση ξεπερνά την οικονομία.
Γιατί όταν εγκαταλείπεται η ελληνική περιφέρεια, ειδικά οι παραμεθόριες περιοχές, δημιουργείται ένα κενό που δεν είναι μόνο κοινωνικό.
Είναι εθνικό.
Ένας τόπος χωρίς ανθρώπους είναι ένας τόπος χωρίς παραγωγή, χωρίς σχολεία, χωρίς υπηρεσίες, χωρίς οικονομική δραστηριότητα και τελικά χωρίς κοινωνική ζωή.
Και τα σύνορα δεν φυλάσσονται μόνο από τον στρατό.
Τα σύνορα φυλάσσονται και από τις ζωντανές κοινωνίες που κατοικούν πίσω από αυτά.
Τα φυλάσσουν:
- ο αγρότης που καλλιεργεί τη γη του,
- ο επαγγελματίας που κρατά ανοιχτό το κατάστημά του,
- ο δάσκαλος που λειτουργεί το σχολείο,
- η οικογένεια που επιλέγει να μείνει στον τόπο της,
- ο νέος που βρίσκει δουλειά και δεν αναγκάζεται να φύγει.
Αυτός είναι ο πραγματικός κοινωνικός ιστός των συνόρων.
Γι’ αυτό ο Έβρος, η Θράκη και τα νησιά του Βορειοανατολικού Αιγαίου δεν μπορούν να αντιμετωπίζονται μόνο μέσα από την οπτική της άμυνας και της φύλαξης των συνόρων.
Χρειάζονται πολιτική κατοίκησης, παραγωγής και ανάπτυξης.
Χρειάζονται ανθρώπους.
Και για να υπάρξουν άνθρωποι, πρέπει να υπάρχει προοπτική.
Ο Έβρος δεν ζητά προνόμια. Ζητά στρατηγική
Ένα Ειδικό Σχέδιο Αγροτικής Ανάπτυξης του Έβρου δεν θα έπρεπε να θεωρείται μια ακόμη τοπική διεκδίκηση.
Θα έπρεπε να αποτελεί εθνική στρατηγική.
Ένα ολοκληρωμένο σχέδιο που θα συνδέει:
- την αγροτική παραγωγή,
- την προστασία και αξιοποίηση της παραγωγικής γης,
- το νερό και τα αρδευτικά δίκτυα,
- τη μεταποίηση,
- την τοπική επιχειρηματικότητα,
- τη δημογραφική ανασυγκρότηση,
- την επιστροφή νέων ανθρώπων,
- τις υποδομές,
- την εκπαίδευση,
- και τη γεωπολιτική σημασία της περιοχής.
Δεν μπορείς να ζητάς από έναν άνθρωπο να μείνει στον Έβρο μόνο επειδή του λες ότι «είναι πατριωτικό καθήκον».
Ο άνθρωπος χρειάζεται δουλειά.
Χρειάζεται εισόδημα.
Χρειάζεται σχολείο για τα παιδιά του.
Χρειάζεται υγεία.
Χρειάζεται υποδομές.
Χρειάζεται προοπτική.
Η πατρίδα δεν κρατιέται άδεια. Κρατιέται ζωντανή.
Από τη Μεταπολίτευση στη Νέα Δημοκρατική Εποχή
Και εδώ βρίσκεται, κατά τη γνώμη μου, το βαθύτερο ζήτημα.
Δεν αρκεί να αλλάξουμε ένα πρόγραμμα αγροτικής πολιτικής.
Δεν αρκεί να δώσουμε μερικές επιδοτήσεις.
Δεν αρκεί να εξαγγείλουμε ένα ακόμη αναπτυξιακό πακέτο για την περιφέρεια.
Το πρόβλημα είναι βαθύτερο. Είναι πολιτικό και θεσμικό.
Το μοντέλο που δημιουργήθηκε στη Μεταπολίτευση εξάντλησε σταδιακά τις δυνατότητές του.
Ένα μοντέλο υπερσυγκεντρωτικό, όπου οι μεγάλες αποφάσεις λαμβάνονται στο κέντρο και η περιφέρεια καλείται κυρίως να τις εφαρμόσει.
Ένα μοντέλο όπου η ανάπτυξη μετριέται από το πόσο μεγαλώνει η Αθήνα, αντί από το πόσο ισόρροπα αναπτύσσεται ολόκληρη η Ελλάδα.
Ένα μοντέλο όπου η περιφέρεια αντιμετωπίζεται συχνά ως εκλογική δεξαμενή και όχι ως ισότιμος συνδιαμορφωτής της εθνικής πολιτικής.
Αυτό πρέπει να αλλάξει.
Και δεν μπορεί να αλλάξει με μια ακόμη κυβερνητική εναλλαγή.
Χρειάζεται αλλαγή εποχής.
Χρειάζεται μια Νέα Δημοκρατική Εποχή.
Και αυτή, κατά τη γνώμη μου, πρέπει να σηματοδοτήσει την ίδρυση της 4ης Ελληνικής Δημοκρατίας.
Η 4η Δημοκρατία δεν είναι αλλαγή ονόματος. Είναι αλλαγή μοντέλου
Η 4η Δημοκρατία δεν μπορεί να είναι ένα σύνθημα.
Πρέπει να είναι ένα νέο κοινωνικό και πολιτειακό συμβόλαιο.
Μια Δημοκρατία που δεν θα μετρά μόνο πόσο ισχυρό είναι το κέντρο, αλλά πόσο ισχυρός είναι ο πολίτης στον τόπο όπου ζει.
Μια Δημοκρατία που θα μεταφέρει πραγματική πολιτική και οικονομική ισχύ στην περιφέρεια.
Μια Δημοκρατία που θα δίνει στις τοπικές κοινωνίες λόγο για το αναπτυξιακό τους μέλλον.
Μια Δημοκρατία που θα αντιμετωπίζει την αποκέντρωση όχι ως διοικητική τεχνική, αλλά ως πυλώνα της ίδιας της Δημοκρατίας.
Γιατί Δημοκρατία δεν σημαίνει μόνο να ψηφίζουμε κάθε τέσσερα χρόνια.
Σημαίνει να έχουμε τη δυνατότητα να αποφασίζουμε για τη ζωή μας, για τον τόπο μας και για το μέλλον των παιδιών μας.
Και αυτό προϋποθέτει μια διαφορετική σχέση ανάμεσα στο κράτος, την κοινωνία και την περιφέρεια.
Το υπαρξιακό στοίχημα
Ο Έβρος βρίσκεται σήμερα μπροστά σε ένα κρίσιμο σταυροδρόμι.
Το ίδιο και πολλές άλλες περιοχές της ελληνικής περιφέρειας.
Το ερώτημα δεν είναι απλώς αν θα έχουμε περισσότερους δρόμους, περισσότερα έργα ή περισσότερες επιδοτήσεις.
Το πραγματικό ερώτημα είναι:
Θέλουμε μια Ελλάδα που θα συνεχίσει να συγκεντρώνεται σε ένα υπερτροφικό «Κράτος-Πόλη» ή μια Ελλάδα που θα αναπτύσσεται από άκρη σε άκρη;
Θέλουμε μια περιφέρεια που θα αδειάζει αργά και σιωπηλά ή μια περιφέρεια που θα ξαναγίνει παραγωγική, δημιουργική και κατοικήσιμη;
Θέλουμε τα σύνορα να είναι απλώς μια γραμμή στον χάρτη ή να είναι ζωντανές κοινωνίες που παράγουν, δημιουργούν και κοιτούν το μέλλον με αυτοπεποίθηση;
Η απάντηση σε αυτά τα ερωτήματα δεν αφορά μόνο τον Έβρο. Αφορά την ίδια την Ελλάδα.
Γιατί μια χώρα που εγκαταλείπει την περιφέρειά της, εγκαταλείπει σταδιακά ένα κομμάτι του εαυτού της.
Και μια Δημοκρατία που δεν μπορεί να δώσει ισότιμη προοπτική στους πολίτες της, όπου κι αν αυτοί κατοικούν, χρειάζεται να επανεξετάσει όχι μόνο τις πολιτικές της, αλλά και το ίδιο το μοντέλο με το οποίο κυβερνάται.
Η 4η Ελληνική Δημοκρατία, λοιπόν, δεν μπορεί να ξεκινήσει από την Αθήνα για να φτάσει κάποτε στην περιφέρεια.
Πρέπει να ξεκινήσει και από την περιφέρεια για να αλλάξει την Ελλάδα.
Και ο Έβρος μπορεί να γίνει ένας από τους τόπους από τους οποίους θα ξεκινήσει αυτή η μεγάλη συζήτηση.
Γιατί το στοίχημα δεν είναι απλώς να μη χαθεί ο Έβρος.
Το στοίχημα είναι να μη χαθεί η Ελλάδα της περιφέρειας.
Στο 2ο μέρος:
Από την «αποκέντρωση» στην πραγματική περιφερειακή Δημοκρατία — Πώς μπορεί να οικοδομηθεί η 4η Ελληνική Δημοκρατία και ποιος πρέπει να είναι ο ρόλος της περιφέρειας στη νέα πολιτειακή και αναπτυξιακή αρχιτεκτονική της χώρας.
0 Σχόλια