Του Βαγγέλη Χωραφά
1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ
Οι στρατιωτικές συμμαχίες δεν εξαλείφουν το «δίλημμα ασφάλειας» (security dilemma), αλλά το μετατοπίζουν από το επίπεδο της διακρατικής αντιπαλότητας στο επίπεδο εντός της συμμαχίας. Ο Glenn H. Snyder, στην κλασική του εργασία «The Security Dilemma in Alliance Politics» (1984) και στο μεταγενέστερο βιβλίο Alliance Politics, ανέδειξε ότι τα κράτη που συγκροτούν συμμαχίες αντιμετωπίζουν δύο συμμετρικούς αλλά αντίθετους φόβους: τον φόβο εγκατάλειψης (abandonment) και τον φόβο εγκλωβισμού (entrapment).
Στο πλαίσιο του ΝΑΤΟ, το δίλημμα αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία, καθώς η συμμαχία λειτουργεί ταυτόχρονα ως μηχανισμός συλλογικής άμυνας, ως φορέας διαμόρφωσης στρατηγικής κουλτούρας και ως πεδίο διαπραγμάτευσης εθνικών συμφερόντων. To άρθρο έχει τρεις στόχους: (α) να συνοψίσει το θεωρητικό πλαίσιο του διλλήματος ασφαλείας, (β) να δείξει πώς αυτό εκδηλώνεται σε διαφορετικά κράτη-μέλη και υποψήφιες χώρες, και (γ) να το εφαρμόσει στην τουρκική συζήτηση, με επίκεντρο την πρόταση του Cem Gürdeniz για αποχώρηση από την ολοκληρωμένη στρατιωτική δομή του ΝΑΤΟ.
2. ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ
2.1. Ορισμοί και βασική λογική
Σύμφωνα με τον Snyder, το «δίλημμα ασφάλειας στις συμμαχίες» προκύπτει από την αντίφαση μεταξύ της επιδίωξης ασφάλειας μέσω συλλογικών δεσμεύσεων και του κινδύνου που αυτές οι δεσμεύσεις δημιουργούν για το ίδιο το κράτος.
Abandonment (εγκατάλειψη): Ο κίνδυνος ότι ο σύμμαχος θα αποτύχει να τηρήσει τις δεσμεύσεις του σε περίπτωση κρίσης ή πολέμου. Η εγκατάλειψη μπορεί να λάβει πολλές μορφές: μη ενεργοποίηση ρητρών συλλογικής άμυνας, άρνηση παροχής κρίσιμων μέσων (π.χ. αερομεταφορά, ISR, πυρηνική ομπρέλα), ή ακόμη και επαναπροσέγγιση με τον αντίπαλο εις βάρος του συμμάχου.
Entrapment (εγκλωβισμός): Ο κίνδυνος ότι ένα κράτος θα «συρθεί» από τους συμμάχους του σε σύγκρουση που δεν εξυπηρετεί τα δικά του εθνικά συμφέροντα ή τα εξυπηρετεί μόνο μερικώς. Αυτό συμβαίνει συχνά λόγω υπερβολικά ισχυρών δεσμεύσεων, αυτόματων μηχανισμών επέμβασης, ή έντονης πολιτικής πίεσης για «συμμαχική αλληλεγγύη».
Η κεντρική παρατήρηση του Snyder είναι ότι οι δύο φόβοι συνδέονται αντίστροφα: όσο περισσότερο ένα κράτος επιδιώκει να μειώσει τον κίνδυνο εγκατάλειψης, τόσο αυξάνει την ένταση των δεσμεύσεών του (ισχυρές εγγυήσεις, μόνιμες δυνάμεις, κοινά επιτελεία, νομικά δεσμευτικές ρήτρες), αυξάνοντας έτσι και τον κίνδυνο εγκλωβισμού. Αντίστροφα, όσο περισσότερο ένα κράτος προσπαθεί να προστατευθεί από τον εγκλωβισμό (επιφυλάξεις σε επιχειρήσεις, διατήρηση εθνικού ελέγχου, επιλεκτική συμμετοχή), τόσο πιο αδύναμη μοιάζει η δέσμευση του, αυξάνοντας την πιθανότητα εγκατάλειψης ή την αντίληψη στους συμμάχους ότι «δεν είναι αξιόπιστος εταίρος».
2.2. Το ΝΑΤΟ ως πεδίο ενεργοποίησης του διλήμματος
Στο ΝΑΤΟ, το δίλημμα ασφαλείας εκδηλώνεται σε τρία διασυνδεδεμένα επίπεδα:
Θεσμική δέσμευση: Ρήτρα συλλογικής άμυνας (Άρθρο 5), συμμετοχή στην ολοκληρωμένη στρατιωτική δομή, πυρηνική κοινή χρήση, τυποποίηση (STANAGs), προ-τοποθέτηση δυνάμεων και μέσων.
Επιχειρησιακή συμμετοχή: Συμμετοχή ή μη σε αποστολές out-of-area (Αφγανιστάν, Λιβύη, Ιράκ), παρουσία σε αποτρεπτικές δυνάμεις (enhanced Forward Presence), readiness forces (VJTF). Κάθε περιορισμός (national caveats) μειώνει τον κίνδυνο εγκλωβισμού, αλλά αυξάνει την εντύπωση εγκατάλειψης.
Πολιτική στήριξη και στρατηγική επικοινωνία: Δηλώσεις «σκληρής δέσμευσης», κυρώσεις, διπλωματική στήριξη, κοινή διαμόρφωση αξιολόγησης απειλών. Η ασάφεια ή η απόσταση στις πολιτικές δηλώσεις μπορεί να μετριάσει τον εγκλωβισμό, αλλά τροφοδοτεί φόβους εγκατάλειψης, ιδίως σε κράτη πρώτης γραμμής.
Συνολικά, το δίλημμα ασφαλείας δεν είναι ανωμαλία αλλά δομικό χαρακτηριστικό κάθε μόνιμης στρατιωτικής συμμαχίας. Στη μεταψυχροπολεμική φάση, και ειδικά μετά το 2014 (Κριμαία) και το 2022 (πλήρους κλίμακας εισβολή στην Ουκρανία), αυτό το δίλημμα επανήλθε με ιδιαίτερη οξύτητα στο ΝΑΤΟ.
3. ΧΩΡΕΣ ΤΟΥ ΝΑΤΟ ΚΑΙ ΟΙ ΚΥΡΙΟΙ ΦΟΒΟΙ ΤΟΥΣ
3.1. Βαλτικές χώρες (Εσθονία, Λετονία, Λιθουανία)
Για τις βαλτικές δημοκρατίες, ο κυρίαρχος φόβος είναι η εγκατάλειψη απέναντι στη Ρωσία. Οι αναμνήσεις της σοβιετικής περιόδου, η γειτνίαση με τον ρωσικό χώρο και η δομή των ενόπλων δυνάμεων τους (μικρή κλίμακα, εξάρτηση από ενισχύσεις του NATO) καθιστούν την αξιοπιστία του Άρθρου 5 θεμελιακή.
Η ανάπτυξη «tripwire forces» (πολυεθνικοί σχηματισμοί μάχης) και η συνεχιζόμενη παρουσία αμερικανικών/συμμαχικών δυνάμεων έχει στόχο να μειώσει αυτή την αίσθηση εγκατάλειψης, αλλά ταυτόχρονα αυξάνει το ρίσκο εγκλωβισμού. Ένα τοπικό επεισόδιο ή ατύχημα θα μπορούσε γρήγορα να μετατραπεί σε κρίση αξιοπιστίας για το ΝΑΤΟ συνολικά.
3.2. Πολωνία
Η Πολωνία συμμερίζεται σε μεγάλο βαθμό τον φόβο εγκατάλειψης των Βαλτικών χωρών, με επιπλέον ιστορικά προηγούμενα (διαμελισμοί, Γιάλτα, Σοβιετική κυριαρχία). Η στρατηγική της είναι να «δέσει» όσο γίνεται πιο στενά τις ΗΠΑ στην ανατολική πτέρυγα (βάσεις, πυραυλική άμυνα, F-35), μειώνοντας τον κίνδυνο εγκατάλειψης.
Ωστόσο, μια Πολωνία με ισχυρό ρόλο ως «προκεχωρημένο ανάχωμα» αυξάνει την πιθανότητα εγκλωβισμού. Σε περίπτωση που η Βαρσοβία υιοθετήσει πιο συγκρουσιακή στάση προς τη Μόσχα και το Μινσκ, οι υπόλοιποι σύμμαχοι θα κληθούν να ισορροπήσουν ανάμεσα στην υποχρέωση αλληλεγγύης και στον φόβο εγκλωβισμού σε μία κλιμάκωση που δεν επέλεξαν.
3.3. Γερμανία
Η Γερμανία βιώνει ένα ιδιότυπο δίλημμα: από τη μία, υπάρχει έντονη ιστορική και κοινωνική απροθυμία για «στρατιωτικοποίηση», που ευνοεί την αποφυγή εγκλωβισμού περιφερειακές επεμβάσεις. Από την άλλη, ως κεντρικός πυλώνας της ΕΕ και του ΝΑΤΟ, δέχεται ισχυρή πίεση να δείξει «αξιοπιστία» και να μην θεωρηθεί ότι εγκαταλείπει τους συμμάχους της, ιδίως στην ανατολική πτέρυγα.
Έτσι η γερμανική στάση ταλαντεύεται: διστακτική εμπλοκή σε out-of-area επιχειρήσεις (Αφγανιστάν, Λιβύη), προσεκτική κλιμάκωση στην Ουκρανία (διαδοχικές φάσεις παροχής οπλικών συστημάτων), αλλά με θεσμικά ισχυρή δέσμευση στο ΝΑΤΟ. Αυτή η στάση είναι τυπικό παράδειγμα προσπάθειας ισορροπίας ανάμεσα στους δύο πόλους του διλήμματος.
3.4. Γαλλία
Η Γαλλία είναι το κλασικό προηγούμενο στρατηγικής αυτονομίας εντός μιας συμμαχίας. Η απόφαση του De Gaulle (1966) να αποχωρήσει από την ολοκληρωμένη στρατιωτική δομή του ΝΑΤΟ, διατηρώντας όμως τη συμμετοχή στη συμμαχία, ήταν άμεση απάντηση στο φόβο εγκλωβισμού σε αμερικανικές επιλογές και στον περιορισμό της γαλλικής πυρηνικής και στρατηγικής αυτονομίας.
Με την επιστροφή στην ολοκληρωμένη στρατιωτική δομή του ΝΑΤΟ (2009), η Γαλλία επαναζύγισε το δίλημμα: διατήρησε το εθνικό πυρηνικό δόγμα και την έμφαση στη στρατηγική αυτονομία της ΕΕ, αλλά αναγνώρισε ότι η πλήρης αποστασιοποίηση ενέχει ρίσκο εγκατάλειψης ή περιθωριοποίησης στη διαμόρφωση της νατοϊκής στρατηγικής.
3.5. Ηνωμένο Βασίλειο
0 Σχόλια