Μια ιστορία που ξεκινά από την Κορυτσά
Η ιστορία των Αρβανιτόφωνων Ελλήνων του Έβρου είναι μια αλυσίδα από μετακινήσεις, διωγμούς και πείσμονα πίστη. Ξεκινά στα ορεινά της Κορυτσάς, περνά από την Ανατολική Θράκη και καταλήγει στα χωριά του σημερινού Έβρου και στην Κυψέλη Ξάνθης. Η επικείμενη ανέγερση ναΐδριου προς τιμήν του Αγίου Νικοδήμου του Αρβανίτη στο Τυχερό δίνει σε αυτή την ιστορία έναν τόπο μνήμης. Στον ίδιο κύκλο ανήκει και η λατρεία του Αγίου Ιωάννου του Προδρόμου, του πνευματικού συνδετικού κρίκου των προσφύγων από την εποχή της Κορυτσάς.
Ο Άγιος Νικόδημος: ο άνθρωπος από το Βιθκούκι
Ο Άγιος Νικόδημος (κατά κόσμον Νικόλαος Ντέντε) γεννήθηκε στο Βιθκούκι της Κορυτσάς, στα τέλη του 17ου αιώνα. Το Βιθκούκι ήταν ορθόδοξη, αλβανόφωνη κωμόπολη, γειτονική της περίφημης Μοσχόπολης, και λειτουργούσε ως κέντρο εμπορίου, γραμμάτων και εκκλησιαστικής ζωής.
Ο Νικόλαος εργαζόταν ως ράφτης στο Μπεράτι (Βεράτιο). Υπό την πίεση των οθωμανικών αρχών και σε στιγμή αδυναμίας ασπάστηκε το Ισλάμ. Η συνείδησή του όμως δεν ησύχασε και κατέφυγε στο Άγιο Όρος, στη Σκήτη της Αγίας Άννας. Εκεί μετανόησε, εκάρη μοναχός και προετοιμάστηκε για την επιστροφή. Ο νόμος τιμωρούσε με θάνατο όποιον εγκατέλειπε το Ισλάμ, και ο Νικόδημος το γνώριζε. Γύρισε συνειδητά στο Μπεράτι, ομολόγησε την πίστη του μπροστά στις αρχές και, μετά από βασανιστήρια, αποκεφαλίστηκε στις 11 Ιουλίου 1722. Η Εκκλησία τον τιμά ως Νεομάρτυρα και η μνήμη του εορτάζεται την ημέρα του μαρτυρίου του.
Η ιστορία του έχει ιδιαίτερο νόημα για τους Αρβανίτες: ένας άνθρωπος της δικής τους γης και γλώσσας έγινε σύμβολο της ταύτισης της αρβανίτικης ταυτότητας με την Ορθοδοξία.
Η καταγωγή: από τα βουνά της Κορυτσάς στη Θράκη
Στην περιοχή της Κορυτσάς, με κέντρα όπως η Μοσχόπολη, το Βιθκούκι και η Κιούτεζα, ζούσε ένας ορθόδοξος πληθυσμός. Μιλούσε αλβανικά (αρβανίτικα) και συχνά ήταν δίγλωσσος ή τρίγλωσσος, με ελληνικά και, σε ορισμένες περιπτώσεις, βλάχικα. Η εκκλησία και το ελληνικό σχολείο ήταν οι βασικοί φορείς της ταυτότητάς του.
Τον 18ο αιώνα η περιοχή γνώρισε βαριές καταστροφές, με σημαντικότερες τις λεηλασίες της Μοσχόπολης το 1769 και το 1788. Πολλοί κάτοικοι έφυγαν και διασκορπίστηκαν στα Βαλκάνια, στην Ήπειρο, στη Μακεδονία και στη Θράκη. Η παράδοση των Αρβανιτών του Έβρου τοποθετεί την έλευση των προγόνων τους στη Θράκη στο 1769 και την ταυτίζει με αυτή τη φυγή.
Στην Ανατολική Θράκη οι πρόσφυγες εγκαταστάθηκαν σε αμιγή δικά τους χωριά, όπως το Ιμπρίκ Τεπέ και το Σουλτάνκιοϊ. Εκεί διατήρησαν την ορθόδοξη πίστη και την αρβανίτικη λαλιά τους για πάνω από ενάμιση αιώνα. Η μετακίνηση προς τη Θράκη δεν ήταν μοναδικό φαινόμενο: στα δίσεκτα χρόνια της οθωμανικής κατοχής ήταν σύνηθες οι πληθυσμοί να αναγκάζονται σε μετοικεσία από τόπο σε τόπο.
Η δεύτερη προσφυγιά: 1922–1923
Με τη Μικρασιατική Καταστροφή και τη Συνθήκη της Λωζάνης (1923), η Ανατολική Θράκη παραδόθηκε στην Τουρκία και ο ποταμός Έβρος έγινε σύνορο. Ο ελληνικός πληθυσμός της Ανατολικής Θράκης εγκατέλειψε τις εστίες του, και μαζί του και οι Αρβανίτες. Εγκαταστάθηκαν στην ελλαδική Θράκη, κυρίως σε χωριά του Έβρου. Σε αντίθεση με τους περισσότερους πρόσφυγες, που διασκορπίστηκαν, πολλοί Αρβανίτες κατάφεραν να παραμείνουν μαζί και να ξαναστήσουν κοινότητες με κοινή καταγωγή και γλώσσα. Έτσι διατηρήθηκαν τα αρβανίτικα στον Έβρο· τα ταυτίζουν οι μελέτες με απογόνους προσφύγων από αλβανόφωνα χωριά της Ανατολικής Θράκης, όπως το Μεγάλο Ζαλούφ.
Τα χωριά της νέας εγκατάστασης
Οι πρόσφυγες αυτοί δημιούργησαν ή ενίσχυσαν αρκετά χωριά στον Έβρο. Αρβανιτική καταγωγή αναφέρεται για το Τυχερό, την Κλεισσώ και τον Σάκκο Ορεστιάδος, ενώ οι πηγές μνημονεύουν και τα Πετρωτά και τους Πετράδες. Το Τυχερό είναι κωμόπολη 48 χιλιόμετρα από την Αλεξανδρούπολη, λίγα χιλιόμετρα δυτικά του ποταμού που οριοθετεί τα σύνορα. Βρίσκεται δηλαδή στο ακριτικό όριο, όπου οι Αρβανίτες έζησαν και την πίεση των συνόρων.
Η λατρευτική ζωή αυτών των χωριών δείχνει τη διατήρηση της ταυτότητας. Στον Σάκκο τιμάται κάθε χρόνο η Παναγία η Αρβανίτισσα, με πιστό αντίγραφο της θαυματουργής εικόνας της Μονής Κουτλουμουσίου του Αγίου Όρους, που φιλοξενείται εκεί από το 2014. Αντίγραφο της εικόνας της Παναγίας της Αρβανίτισσας υπάρχει και στον Ιερό ναό του Αγίου Νεκταρίου στο Τυχερό .
Η Κυψέλη Ξάνθης
Μέρος των Αρβανιτών δεν έμεινε στον Έβρο και εγκαταστάθηκε στην Κυψέλη Ξάνθης. Η Κυψέλη ανήκει στον ίδιο ιστορικό κύκλο της προσφυγικής εγκατάστασης στην Ελλαδική Θράκη μετά το 1922. Τα χωρία ειναι τα ίδια , το Ιμπρικ Τεπέ και το Σουλτανκιοι
Ο δεσμός του Αγίου Νικοδήμου με το Τυχερό
Οι Αρβανίτες του Τυχερού, απόγονοι των προσφύγων του Ιμπρίκ Τεπέ και του Σουλτάνκιοϊ, έλκουν την απώτερη καταγωγή τους από τον ίδιο τόπο με τον Άγιο: το Βιθκούκι και την Κιούτεζα. Γι' αυτούς ο Νικόδημος είναι ο δικός τους άνθρωπος, ο συντοπίτης που θυσιάστηκε για την πίστη του. Όπως μετέφεραν τη λατρεία του Αγίου Ιωάννου του Προδρόμου, έτσι κράτησαν ζωντανή και τη μνήμη του.
Το νέο Ναΐδριο: χώρος λατρείας και μνήμης
Το Ναΐδριο που σχεδιάζεται στο Τυχερό έχει διπλό ρόλο.
Κέντρο λατρείας. Θα είναι το επίκεντρο των ετήσιων εορτασμών στις 11 Ιουλίου, ώστε οι πιστοί να τιμούν τον τοπικό τους Άγιο και να θυμούνται τις ρίζες τους.
Σημείο ιστορικής μνήμης. Στον περιβάλλοντα χώρο ή μέσα στον ναό θα αποτυπώνεται η ιστορία της διπλής προσφυγιάς: από την Κορυτσά στη Θράκη (παράδοση του 1769) και από την Ανατολική Θράκη στον Έβρο (1922–1923). Εκεί οι νεότερες γενιές θα συναντούν τα κειμήλια, τη γλώσσα και τις θυσίες των προγόνων τους.
Επίλογος
Οι Αρβανίτες του Τυχερού έχασαν τις εκκλησίες και τα μοναστήρια τους στο Βιθκούκι και στο Ιμπρίκ Τεπέ. Με το νέο ναΐδριο υψώνουν ξανά έναν δικό τους ιερό χώρο, και ο Άγιος Νικόδημος ο Αρβανίτης επιστρέφει «σπίτι του», στον ακριτικό Έβρο, για να φυλάει την καντήλα της αρβανίτικης μνήμης.
0 Σχόλια