Του Σπύρου Δέδογλου

Η ελληνική ύπαιθρος εκπέμπει σήμα κινδύνου. Οι πρόσφατες αγροτικές κινητοποιήσεις σε ολόκληρη την Ευρώπη και την Ελλάδα δεν αποτελούν απλώς αντίδραση στις τιμές των καυσίμων ή των λιπασμάτων. Είναι η κραυγή αγωνίας μιας παραγωγικής τάξης που βλέπει να ολοκληρώνεται ο βίαιος αφανισμός της. Αυτό που βιώνουμε σήμερα είναι η «νέα τσιφλικοποίηση» της γης: η συστηματική ερήμωση της υπαίθρου, η απαξίωση των μικρομεσαίων παραγωγών και η παράδοση της εύφορης γης σε μεγάλα εταιρικά συμφέροντα, είτε για βιομηχανικές μονοκαλλιέργειες είτε για την άναρχη επέλαση των ανεμογεννητριών και των φωτοβολταϊκών πάρκων.

Αυτό το μοντέλο αργά ή γρήγορα θα εξαντληθεί, αφού πρώτα ισοπεδώσει τη διατροφική βιομηχανία της χώρας. Σε περιοχές με κρίσιμη γεωπολιτική σημασία, όπως ο Έβρος και η Θράκη, το πρόβλημα αποκτά πλέον επικίνδυνες εθνικές διαστάσεις.

Το λάθος της οριζόντιας ΚΑΠ και το αθηναϊκό «Κράτος-Πόλη»

Βασική αιτία της αποτυχίας είναι η εφαρμογή οριζόντιων ευρωπαϊκών πολιτικών (ΚΑΠ) που σχεδιάστηκαν για τις απέραντες πεδιάδες της Κεντρικής και Βόρειας Ευρώπης, όπου οι εκτατικές καλλιέργειες είναι βιώσιμες. Στην Ελλάδα, όμως, η γεωμορφολογία και ο κατακερματισμένος κλήρος απαιτούν διαφορετική προσέγγιση. Ακόμη και στο εσωτερικό της χώρας οι συνθήκες διαφέρουν ριζικά: άλλη πολιτική χρειάζεται η Κρήτη, άλλη η Θεσσαλία και εντελώς διαφορετικό σχέδιο η Θράκη.

Δυστυχώς, το υδροκεφαλικό, συγκεντρωτικό «Κράτος-Πόλη» των Αθηνών αδυνατεί να κατανοήσει αυτές τις ιδιαιτερότητες. Νομοθετεί μέσα από κλειστά γραφεία, αντιμετωπίζοντας την περιφέρεια σαν «άδειο οικόπεδο» προς εκμετάλλευση. Προτιμά να χρηματοδοτεί νέες γραμμές μετρό στο κέντρο της πρωτεύουσας, την ίδια ώρα που αφήνει τη Θράκη χωρίς σύγχρονο σιδηροδρομικό δίκτυο, όπως η Ηλεκτροσιδηροδρομική Εγνατία.

Η πρόταση: 13 Περιφερειακά Κέντρα και 50 Αγροτικοί Δήμοι

Η διέξοδος από την κρίση απαιτεί μια ριζική θεσμική και παραγωγική ανατροπή: τη μετάβαση στην Πολυκεντρική Δημοκρατική Ελλάδα της 4ης Δημοκρατίας. Το μοντέλο αυτό στηρίζεται σε δύο αλληλένδετους πυλώνες:

• 13 Αυτόνομα Περιφερειακά Κέντρα: Περιφέρειες με πλήρη διοικητική και οικονομική αυτονομία, που διαχειρίζονται απευθείας τους πόρους τους και σχεδιάζουν την ανάπτυξη με βάση τα δικά τους συγκριτικά πλεονεκτήματα, μακριά από την κηδεμονία των υπουργείων της Αθήνας.

• 50 Αγροτικοί Δήμοι και «Αγροτοπόλεις»: Δήμοι που υπάγονται απευθείας στα Περιφερειακά Κέντρα και έχουν ως κύριο στόχο την παραγωγή πλούτου. Η «Αγροτόπολη» (το αστικό κέντρο του δήμου) μετατρέπεται σε κόμβο υποστήριξης της υπαίθρου, στεγάζοντας υποδομές κάθετης μεταποίησης, τυποποίησης και έρευνας, ώστε η υπεραξία των προϊόντων να μένει στον τόπο και να μην την οικειοποιούνται πολυεθνικές και μεσάζοντες.

Ο «Δήμος Κοσμοσώτειρας» ως οδηγός για την Ελλάδα του 21ου αιώνα

Η πρακτική εφαρμογή του σχεδίου στον Έβρο περνά από τη δημιουργία του Δήμου Κοσμοσώτειρας, με τη γεωγραφική και διοικητική συνένωση των πρώην δήμων Φερών και Τυχερού. Ένας τέτοιος πρότυπος Αγροτικός Δήμος, βασισμένος στα δικά του Τοπικά Μικροσχέδια, θα μπορεί να προστατεύσει τη γη υψηλής παραγωγικότητας, να διαχειριστεί ορθολογικά τα νερά και τη γεωθερμία και να δώσει ισχυρά δημογραφικά και επαγγελματικά κίνητρα στους νέους, ώστε να μείνουν ως ελεύθεροι παραγωγοί στα χωριά τους.

Από τον «οπαδό-ακόλουθο» στον ενεργό πολίτη

Ένα τόσο μεγάλο σχέδιο δεν πρόκειται να προκύψει από το υπάρχον πολιτικό σύστημα, που τρέφεται από τις δικές του διαχρονικές παθογένειες. Η μεγαλύτερη πρόκληση της εποχής μας είναι να σπάσουμε το μοντέλο του «οπαδού-ακόλουθου», που περιμένει παθητικά επιδόματα και σωτήρες από το κέντρο, και να περάσουμε στον ενεργό πολίτη με άποψη.

Οι μεγάλες αλλαγές δεν έρχονται από τα πάνω. Ξεκινούν από τις ανοιχτές συζητήσεις, τις κινητοποιήσεις και τις ζωντανές διεργασίες στη βάση της κοινωνίας. Ήρθε η ώρα να πάρει η περιφέρεια την τύχη της στα χέρια της. Η Πολυκεντρική Ελλάδα δεν είναι απλώς μια εναλλακτική πρόταση· είναι η μοναδική επιλογή για να παραμείνει η πατρίδα μας όρθια, ζωντανή και αυτόνομη.

Τυχερό, 19-10-2026